Những Người Du Hành: Bản đại phong cầm về khát vọng dịch chuyển và trốn chạy

Có một ranh giới vô hình giữa kẻ lữ hành bước đi để khám phá thế giới bên ngoài và người dấn thân sâu vào bóng tối nội tâm để khước từ hiện thực. Khi tiếp cận cuốn sách Những Người Du Hành (tên tiếng Anh: Flights) của nữ nhà văn đoạt giải Nobel Olga Tokarczuk, đây không phải là một tập hợp thông tin địa lý thông thường. Tác phẩm tựa như một thực thể sống chuyển động không ngừng, thách thức mọi quy chuẩn phân cấp dòng văn học cổ điển để mở ra khoảng không tự do cho những tâm hồn từ chối đứng yên.

Đứng trước quyết định thực hiện bài viết về kiệt tác mang tầm vóc quốc tế này trên tranghay.com, tôi tự đặt mình vào trạng thái trần trụi nhất của một người quan sát. Bản thân cuốn tiểu thuyết không sinh ra để phục vụ việc tiếp thu nhanh chóng hay thỏa mãn những nhu cầu giải trí hời hợt. Sức nặng của cấu trúc chương đoạn phân mảnh ấy nằm ở chỗ, nó bắt ta phải đối diện với nỗi sợ nguyên sơ về sự cố định. Bằng việc hòa trộn hơi thở triết học và nghệ thuật ngôn từ kiêu kỳ, tác giả đã viết nên một bản đại phong cầm vang dội, nơi mỗi phím đàn là một tiếng khóc câm lặng hay một nụ cười ngạo nghễ của những kẻ chọn cuộc đời phiêu bạt.

Ta đi qua những sân ga không tuổi,
Mang nỗi buồn gửi lại phía chân mây.
Có những cuộc đời không cần lời từ biệt,
Chỉ một lần quay bước đã thành xa.

Ta trốn chạy hay tìm về bản ngã,
Giữa muôn trùng thành phố hóa mênh mang.
Chiếc bóng cũ vẫn theo cùng năm tháng,
Dẫu chân trời đã khuất phía đại ngàn.

Thân xác hữu hạn, giấc mơ không bến,
Ký ức nằm im trong những chuyến tàu.
Ta cứ đi, qua bao miền xa lạ,
Để hiểu rằng: đường về bắt đầu từ đâu.

Bản chất của dịch chuyển và triết lý về những cơ thể không chịu đứng yên

Để hiểu được chiều sâu của Những Người Du Hành, chúng ta cần bóc tách các lớp biểu tượng mà Olga Tokarczuk đã dày công cài cắm thông qua lối viết chương hồi phi tuyến tính. Cuốn sách không dẫn dắt người đọc đi theo một con đường thẳng tắp từ quá khứ đến tương lai. Thay vào đó, tác phẩm tạo ra các điểm chạm ngẫu nhiên nhưng đầy ngụ ý giữa thế kỷ XVII và thời đại công nghệ số.

Triết lý giải phẫu và sự bảo tồn hình hài con người

Một trong những mạch ngầm sâu sắc nhất của tác phẩm chính là sự ám ảnh về cơ thể và kỹ thuật ướp xác. Tác giả đưa chúng ta gặp gỡ vị bác sĩ giải phẫu Philip Verheyen, người đã tự mổ xẻ chính chiếc chân bị cắt cụt của mình để vẽ nên những sơ đồ mạch máu chính xác. Ở góc nhìn này, cơ thể không còn là một khối vật chất vô tri, mà là chứng nhân cho sự chuyển hóa không ngừng của thời gian.

Việc cố gắng giữ lại hình hài nguyên vẹn của con người sau khi hơi thở đã tắt thể hiện khát vọng chống lại sự lãng quên. Nhưng qua lăng kính của nhà văn, sự cố định ấy lại chính là một hình thức giam cầm đáng sợ nhất. Con người chỉ thực sự sống khi họ di chuyển, khi những thớ cơ co bóp và dòng máu không ngừng luân chuyển qua các mao mạch để tạo nên những trải nghiệm mới.

Những sân bay hiện đại và không gian phi biên giới

Olga Tokarczuk dành nhiều trang viết mô tả chi tiết không gian kiến trúc của các sân bay quốc tế, những nơi được coi là biểu tượng của thế giới phẳng. Đối với những nhân vật trong truyện, sân bay không dừng lại ở vai trò trạm trung chuyển phương tiện giao thông. Đó là một vùng đất trung lập tuyệt đối, nơi hộ chiếu, quốc tịch hay địa vị xã hội bị lu mờ trước một danh tính chung duy nhất: kẻ quá cảnh.

Trong không gian ngập tràn ánh sáng nhân tạo và tiếng loa thông báo ấy, con người được giải thoát khỏi các nghĩa vụ ràng buộc của gia đình và xã hội. Họ trở thành những điểm chấm di động trên bản đồ toàn cầu, sống một cuộc đời độc lập và tự tại trong vài giờ ngắn ngủi trước khi lại bị cuốn vào một hành trình mới.

Nỗi ám ảnh trốn chạy khỏi chiếc lồng kính của định kiến xã hội

Càng đi sâu vào thế giới quan của tác phẩm, ta càng nhận ra rằng động lực thúc đẩy những cuộc khởi hành không xuất phát từ niềm vui khám phá, mà bắt nguồn từ một nhu cầu tự thân mãnh liệt hơn: trốn chạy khỏi những cấu trúc áp đặt.

Câu chuyện của Annushka và sự khước từ bổn phận

Annushka, người phụ nữ Nga có đứa con trai bạo bệnh và người chồng thương tật, đã chọn cách rời bỏ ngôi nhà của mình để bước lên những chuyến tàu điện ngầm chạy vô định khắp thành phố Moscow. Hành động của cô dễ bị cái nhìn thông thường quy chụp là sự ích kỷ hay hèn nhát. Nhưng dưới góc nhìn tâm lý học sâu sắc, đó là một cuộc nổi loạn thầm lặng nhưng đầy kiêu hãnh của một bản ngã bị bóp nghẹt.

Ngôi nhà, nơi vốn dĩ phải là biểu tượng của sự bình yên, đã biến thành một chiếc lồng kính vô hình chứa đựng toàn bộ nỗi khổ đau và áp lực đè trĩu lên đôi vai người phụ nữ. Cuộc trốn chạy của cô vào thế giới của những người vô gia cư, những kẻ sống bên lề xã hội, là cách duy nhất để cô tìm lại quyền làm chủ hơi thở và suy nghĩ của chính mình.

Hệ phái tiểu giáo phái và đức tin vào sự chuyển động

Tác phẩm giới thiệu một nhóm người thuộc hệ phái tôn giáo cổ xưa, những người tin rằng ác quỷ chỉ có thể tóm được những ai đứng yên một chỗ. Bằng cách liên tục di chuyển, không sở hữu tài sản, không cắm rễ ở bất kỳ mảnh đất nào, họ tự xây dựng một bức tường bảo vệ linh hồn trước sự cám dỗ của bóng tối.

Chi tiết này mang đậm tính ẩn dụ về lối sống của con người trong xã hội đương đại. Khi chúng ta bắt đầu bằng lòng với một công việc ổn định, một ngôi nhà tiện nghi và những thói quen lặp đi lặp lại, chúng ta cũng đồng thời tự nguyện nộp mình cho sự trì trệ của tư duy. Sự tự do đích thực phải được trả giá bằng việc sẵn sàng đối diện với những điều chưa biết ở phía trước.

Cấu trúc tiểu thuyết phân mảnh và sự tương thích với tâm trí hiện đại

Lý do khiến Những Người Du Hành giành được giải thưởng Man Booker Quốc tế năm 2018 không chỉ nằm ở nội dung tư tưởng, mà còn ở sự đột phá mang tính cách mạng trong hình thức thể hiện. Olga Tokarczuk gọi đây là tiểu thuyết chòm sao (constellation novel).

Mối liên kết giữa các câu chuyện rời rạc

Thay vì xây dựng một cốt truyện có mở đầu, cao trào và kết thúc theo mô hình truyền thống, tác giả đặt các đoạn tản mạn, những ghi chép nhật ký, bản đồ cổ và những câu chuyện kể ngắn cạnh nhau mà không có sự chỉ dẫn cơ học nào. Sự liên kết không nằm ở bề mặt văn bản mà ẩn giấu trong lớp mạch ngầm cảm xúc của người đọc.

Lối viết này mô phỏng chính xác cách thức hoạt động của tâm trí con người thời đại internet, nơi thông tin được tiếp nhận dưới dạng các siêu liên kết (hyperlink). Người đọc buộc phải tự mình xâu chuỗi các dữ kiện, đi tìm mối tương quan giữa một người đàn ông Ba Lan mất vợ con trên đảo Croatia và lá thư của Chopin gửi về quê hương để tạo nên một bức tranh toàn cảnh mang tính độc bản.

Ngôn từ kiêu kỳ vượt qua mọi rào cản ngữ nghĩa

Sức hút từ phong cách nghệ thuật của nhà văn Ba Lan nằm ở khả năng biến những chi tiết đời thường nhất trở thành những áng thơ giàu nhạc điệu. Sự tỉ mỉ khi miêu tả một vết sẹo, cách ánh sáng mặt trời xiên qua ô cửa kính máy bay hay tiếng động rì rầm của động cơ tàu thủy đều được nâng tầm thành những biểu tượng triết học sâu sắc. Thứ ngôn từ ấy có khả năng xoa dịu những vết rạn nứt tâm lý trong lòng người đọc, biến mỗi chương sách thành một chốn trú chân cho những linh hồn đang mỏi mệt trên đường đời.

Hành trình bóc tách từng lớp vỏ ký ức để tìm lại bản ngã độc lập

Đến những trang cuối cùng của sách, hiện hữu một hành trình vĩ đại nhất không phải là việc vượt qua hàng ngàn dặm không gian địa lý, mà là cuộc lội ngược dòng trở về với miền ký ức sâu kín của chính mình.

Sự đối diện với sự trống rỗng bên trong

Nhiều nhân vật trong tác phẩm di chuyển liên tục chỉ vì họ không thể chịu đựng được sự im lặng khi đối diện với chính mình. Tiếng ồn ào tại các ga tàu, sự bận rộn của việc làm thủ tục hay việc ngắm nhìn những cảnh quan thay đổi liên tục qua cửa sổ xe khách giúp họ khỏa lấp đi sự trống rỗng trong tâm hồn.

Nhưng đó không phải là một phương thuốc trốn tránh vĩnh viễn. Có những thời điểm, khi chuyến xe dừng lại ở một chặng nghỉ đêm vắng lặng, nỗi cô đơn nguyên thủy sẽ quay trở lại, buộc con người phải tự nhìn nhận lại những vết thương chưa lành mà họ cố tình bỏ lại sau lưng.

Giá trị của việc lưu giữ những mảnh vỡ cuộc đời

Olga Tokarczuk không đưa ra một câu trả lời định sẵn cho câu hỏi liệu dịch chuyển hay đứng yên mới mang lại hạnh phúc. Tác giả chỉ đơn giản bày ra trước mắt chúng ta một bộ sưu tập những mảnh vỡ của sự sống: từ những hiện vật trong phòng thí nghiệm giải phẫu đến những cảm xúc thoáng qua của một người lính viễn chinh.

Mỗi mảnh vỡ ấy đều có giá trị tự thân, là bằng chứng cho thấy chúng ta đã từng tồn tại, từng yêu thương, từng đau khổ và từng khát khao tự do. Việc trân trọng những điều bé nhỏ ấy chính là chiếc phao cứu sinh giúp con người duy trì đức tin giữa đại dương bao la của cuộc đời.

Bản đại phong cầm vang lên giữa đời thực và lời kết cho những kẻ mộng mơ

Nhìn lại toàn bộ cấu trúc đồ sộ của tác phẩm, Những Người Du Hành thực sự là một bài ca ca ngợi tinh thần bất khuất của con người trước sự hữu hạn của thời gian và không gian. Tác phẩm thúc giục chúng ta hãy can đảm phá vỡ những quy chuẩn an toàn, dám bước ra khỏi vùng thoải mái để tự viết nên câu chuyện của riêng mình.

Đọc cuốn sách này giống như việc tôi được lắng nghe một bản đại phong cầm vang dội trong một thánh đường cổ kính. Những nốt trầm đại diện cho nỗi đau của sự chia ly, của những thể xác bị giam cầm; trong khi những nốt cao lại mở ra bầu trời tự do bao la cho những ai dám lựa chọn con đường lữ thứ. Văn chương, qua bàn tay nhào nặn tài hoa của Olga Tokarczuk, đã hoàn thành sứ mệnh cao cả nhất của nó: trở thành đòn bẩy tâm lý mãnh liệt, thức tỉnh những khát vọng ngủ quên và hướng con người đến một lối sống tự tại, độc lập.

Khép lại những suy ngẫm này, dù chúng ta đang ngồi yên trong căn phòng nhỏ hay đang sải bước trên những đại lộ xa xôi, điều quan trọng nhất là giữ cho tâm trí luôn ở trạng thái chuyển động. Đừng để bản thân bị đóng khung trong những định kiến cũ kỹ. Hãy tiếp tục đi, tiếp tục tìm kiếm và tiếp tục để những nhân duyên định mệnh dẫn lối, bởi vì suy cho cùng, tất cả chúng ta đều là những người du hành trên con đường tìm kiếm bản ngã của chính mình giữa cõi tạm này.

Hiểu thêm về sách Những Người Du Hành

Đặc điểm nổi bật: Tác phẩm không đi theo một cốt truyện tuyến tính xuyên suốt, mà tạo nên mạng lưới liên tưởng giữa nhiều nhân vật, thời đại và tình huống khác nhau.

Tên sách: Những Người Du Hành (Flights).

Tác giả: Olga Tokarczuk, nhà văn người Ba Lan, đoạt giải Nobel Văn học năm 2018.

Giải thưởng đáng chú ý: Tác phẩm nhận Giải Man Booker Quốc tế năm 2018, tiền thân của giải thưởng International Booker hiện nay.

Thể loại: Tiểu thuyết văn học đương đại, kết cấu phân mảnh, kết hợp suy tưởng triết học, những câu chuyện rời và các quan sát về con người.

Chủ đề chính: Sự dịch chuyển, cơ thể, ký ức, tính hữu hạn của đời sống, tự do và cảm giác thuộc về một nơi chốn.

Nếu bạn đang tìm đọc cuốn sách này tại Việt Nam, bạn có thể tìm kiếm theo tựa đề tiếng Việt chính thức là Bieguni, những người không ngừng chuyển động (do Phanbook và NXB Hội Nhà văn liên kết phát hành).

Hay bạn đang có ý định cần tóm tắt một chương/câu chuyện cụ thể nào trong sách để phục vụ công việc nghiên cứu, hãy comment dưới bài viết, mình cùng trao đổi nhé!