Sau Master and Margarita, tôi tin trí tưởng tượng cũng là một dạng tự do

Mỗi khi đêm về, không gian ngoài kia ghìm mình trong một thứ im lặng đến ngột ngạt. Tiếng còi xe thưa thớt dần…, nhường chỗ cho tiếng lật giật mình của những trang giấy cũ. Tôi ngồi đây, bên ly cà phê đã nguội ngắt từ bao giờ, lơ đãng nhìn những vệt sáng từ đèn đường hắt qua khe cửa sổ. Trên bàn, cuốn tiểu thuyết dày cộm Nghệ nhân và Margarita (tên gốc: The Master and Margarita) của Mikhail Bulgakov vẫn mở ra ở chương gã mèo khổng lồ Behemoth đang chơi cờ vua. Đột nhiên, một cảm giác giải thoát kỳ lạ xâm chiếm lấy tâm trí tôi. Tôi nhận ra, sau tất cả những lằn ranh và sự kìm kẹp của thực tại, trí tưởng tượng không đơn thuần là một món quà cứu rỗi. Trí tưởng tượng, chính là hình thái tối thượng và kiêu hãnh nhất của tự do con người.

Matxcơva đêm nay trùm bóng tối,
Trang sách xưa chợt thức giấc giật mình.
Kìa Nghệ nhân trong căn hầm bước vội,
Và Margarita bay đón bình minh.

Lửa trần gian chẳng đốt được tư tưởng,
Bản thảo ngàn năm vẫn vẹn nguyên hình.
Đời xích ta vào những vòng danh tướng,
Ta tự tìm tự do giữa lặng thinh.

Trí tưởng tượng nâng cánh hồn bay miết,
Giữ cái tôi độc bản, sống kiêu hãnh làm người.

Thế giới hiện thực huyền ảo trong kiệt tác “Nghệ nhân và Margarita”. (Nguồn ảnh: Tranghay.com)

Bản hùng ca từ tro tàn của Mikhail Bulgakov

Để hiểu được cái chạm sâu sắc của tác phẩm này vào lòng độc giả thế kỷ 21, chúng ta phải ngược dòng thời gian về một giai đoạn lịch sử đầy biến động của văn học Nga. Mikhail Bulgakov không viết cuốn sách này trong một căn phòng tiện nghi với sự tán thưởng của công chúng. Ông viết nó trong bóng tối của sự kiểm duyệt, trong những năm tháng bị cô lập hoàn toàn về mặt nghệ thuật.

Thông tin tác phẩm và bối cảnh ra đời

Tên tác phẩm: Nghệ nhân và Margarita (tiếng Nga: Мастер и Маргарита – Master i Margarita; tiếng Anh: The Master and Margarita).

Tác giả: Mikhail Bulgakov (1891–1940) – nhà văn, nhà viết kịch và bác sĩ người Nga.

Thể loại: Tiểu thuyết kỳ ảo kết hợp châm biếm và triết học tôn giáo.

Thời gian sáng tác: Bulgakov bắt đầu viết tác phẩm từ năm 1928. Năm 1930, trong thời kỳ chịu nhiều sức ép kiểm duyệt, ông đã đốt bản thảo đầu tiên. Sau đó, ông viết lại từ trí nhớ và tiếp tục chỉnh sửa cho đến những ngày cuối đời vào năm 1940.

Số phận xuất bản: Tác phẩm bị cấm xuất bản tại Liên Xô trong nhiều năm. Đến năm 1966–1967, một bản đã bị kiểm duyệt mới được đăng trên tạp chí Moskva. Bản đầy đủ và ít bị cắt xén hơn chỉ được xuất bản vào năm 1973.

Cấu trúc ba tuyến truyện song song độc nhất

Sự vĩ đại của Nghệ nhân và Margarita nằm ở cấu trúc lồng ghép đức tin và hiện thực vô cùng phức tạp, nơi ba thế giới tưởng chừng không liên quan lại giao thoa tại một điểm nhìn nghệ thuật:

Thế giới thứ nhất: Matxcơva những năm 1930 ngột ngạt, thực dụng và vô thần. Bulgakov châm biếm giới văn nghệ quan liêu cùng những con người sẵn sàng đánh đổi tự do sáng tạo để lấy danh vọng, đặc quyền và cuộc sống tiện nghi.

Thế giới thứ hai: Giê-ru-sa-lem cổ xưa dưới thời Tổng trấn Pontius Pilate (Phi-la-tô). Đây là cuốn tiểu thuyết nằm trong tiểu thuyết do chính nhân vật Nghệ nhân sáng tác, kể về cuộc đối thoại triết học giữa Pontius Pilate và Yeshua Ha-Nozri (Giê-su).

Thế giới thứ ba: Woland cùng đoàn tùy tùng kỳ dị – gồm con mèo đen biết nói Behemoth, Azazello và những nhân vật khác – xuất hiện tại Matxcơva. Mang hình tượng Sa-tăng, họ khuấy đảo thành phố và phơi bày lòng tham, sự giả dối cùng những nghịch lý của xã hội.

Khi Quỷ Sa-tăng Woland mang đến chiếc gương soi thực tại

Tôi luôn bị ám ảnh bởi cái cách Bulgakov đưa quỷ dữ vào thành phố. Trong tư duy văn học truyền thống, quỷ là biểu tượng của cái ác toàn diện, của sự hủy diệt và tăm tối. Nhưng ở Nghệ nhân và Margarita, Woland hiện ra như một vị quan tòa tối cao, một người đi thực thi công lý bằng cách bóc trần những chiếc mặt nạ tinh vi của con người.

"Ta là một phần của sức mạnh luôn muốn điều ác nhưng lại luôn tạo nên điều thiện."
— Lời đề từ của Nghệ nhân và Margarita, trích từ Faust của Johann Wolfgang von Goethe.

Tiếng cười châm biếm trên những đổ nát của sự dối trá

Hãy nhìn cái cách băng đảng của Woland náo loạn nhà hát Varjete. Buổi biểu diễn ma thuật đen không phải để phô diễn quyền năng, mà để lột trần lòng tham của cư dân thành thị. Khi những cơn mưa tiền giả rơi xuống, khi những bộ quần áo thời trang Paris biến mất sau buổi diễn để lại những người phụ nữ chạy trên phố, đó là lúc thực tại bị vỡ vụn.

Tôi đọc những trang sách ấy mà lòng cay đắng nhận ra: Quỷ dữ chẳng cần phải gieo rắc điều ác. Bản chất lòng tham, sự ích kỷ và tính hèn nhát của con người đã là một địa ngục tự thân. Giữa một xã hội tuyên bố không có Thần, cũng chẳng có Quỷ, sự xuất hiện của Sa-tăng chính là cái tát đau đớn vào sự tự phụ mang tên “văn minh”.

Bản ngã của người nghệ sĩ và sự cô độc tối thượng

Nhân vật Nghệ nhân (The Master) xuất hiện trong truyện không có tên tuổi cụ thể. Ông chỉ là một “Nghệ nhân” – người thợ thủ công của ngôn từ và tư tưởng. Khi ông viết ra cuốn tiểu thuyết về Pontius Pilate, ông đã dốc cạn linh hồn mình vào đó. Nhưng phần thưởng ông nhận về là sự ghẻ lạnh của giới phê bình, sự hoài nghi của người đời và cuối cùng là một chiếc giường trong bệnh viện tâm thần.

Sự cô độc của Nghệ nhân cũng chính là sự cô độc của Mikhail Bulgakov ngoài đời thực. Đó là nỗi đau của một trí tuệ đi trước thời đại, một tư tưởng tự do bị nhốt trong cái lồng chật hẹp của những giáo điều định kiến. Đã có lúc tôi tự hỏi, tại sao một người nghệ sĩ tài hoa như thế lại chọn cách từ bỏ, chọn cách đốt đi bản thảo của mình? Phải chăng ngọn lửa lúc đó là lối thoát duy nhất để bảo vệ đứa con tinh thần khỏi những bàn tay phàm tục?

Vũ điệu hoang dại của Margarita và tình yêu cứu rỗi

Nếu Nghệ nhân đại diện cho sự suy tư, trầm mặc và đau đớn của nghệ thuật, thì Margarita lại là ngọn lửa rực rỡ, thiêu rụi mọi xiềng xích để chạm đến sự tự do tuyệt đối. Nàng là hiện thân của một tình yêu không thỏa hiệp, một thứ tình yêu có thể bước qua cả ranh giới của thiên đường và địa ngục.

Cuộc lột xác thành phù thủy và chuyến bay tự do

Phân đoạn Margarita bôi thứ kem ma thuật của Azazello để biến thành một phù thủy là một trong những chương tản văn đẹp và giàu tính gợi hình nhất trong lịch sử văn học. Nàng trút bỏ bộ quần áo quý phái nhưng gò bó, trút bỏ cả nỗi buồn của một người đàn bà sống trong nhung lụa nhưng chết mòn về tâm hồn. Nàng khỏa thân, cưỡi trên một cây chổi và bay vút lên bầu trời Matxcơva.

Cú bay qua những mái nhà: Đó không chỉ là sự di chuyển cơ học. Đó là cú bay vượt thoát khỏi mọi quy chuẩn đạo đức giả tạo của xã hội.

Tiếng cười của sự giải thoát: Margarita bay qua căn hộ của gã phê bình Latunsky – kẻ đã đẩy Nghệ nhân vào đường cùng – và đập phá nó tan tành. Nàng không trả thù bằng sự độc ác, nàng trả thù bằng sự kiêu hãnh của một kẻ đã tìm thấy tự do.

Sự tự do của thân thể và linh hồn: Khi không còn gì để mất, con người ta trở nên quyền năng hơn bao giờ hết. Margarita sẵn sàng bán linh hồn cho quỷ dữ, sẵn sàng làm bà chủ cho đêm dạ hội của Sa-tăng, chỉ để đổi lấy một cơ hội duy nhất: Tìm lại Nghệ nhân.

Đêm dạ hội của Sa-tăng và lòng trắc ẩn của một người đàn bà

Giữa một biển những linh hồn tội lỗi, những kẻ giết người, những bạo chúa trong lịch sử đổ về đêm vũ hội của Woland, Margarita đứng đó với chiếc vương miện nặng nề và đôi chân rớm máu. Nàng phải tiếp đón tất cả bằng sự dịu dàng của một nữ hoàng. Nhưng chính trong khoảnh khắc tăm tối nhất ấy, lòng trắc ẩn của nàng lại tỏa sáng.

Khi Woland ban cho nàng một điều ước, thay vì ước cho bản thân hay cho Nghệ nhân trước, nàng lại chọn ước cho Frida – một người đàn bà tội nghiệp bị đày đọa vĩnh viễn vì tội giết con. Chi tiết này khiến tôi lặng người. Tự do của Margarita không phải là sự buông thả ích kỷ. Đó là sự tự do của một tâm hồn đủ rộng lớn để chứa đựng cả nỗi đau của đồng loại. Nàng tự do vì nàng chọn yêu thương, chọn trắc ẩn ngay cả khi đang đứng giữa sào huyệt của quỷ.

“Những bản thảo không cháy” – Tư tưởng tự do là bất tử

Câu nói kinh điển của Woland khi trao trả lại tập bản thảo nguyên vẹn cho Nghệ nhân: “Những bản thảo không cháy” (Manuscripts don’t burn) đã trở thành một tuyên ngôn bất hủ cho mọi thế hệ cầm bút. Lửa có thể thiêu rụi những trang giấy, nhưng ngọn lửa bất lực trước những tư tưởng đã được định hình bởi một trí tưởng tượng tự do.

"Ngọn lửa có thể liếm sạch những hàng chữ đen trên nền giấy trắng, nhưng nó không bao giờ chạm tới được cái lõi tâm linh của một kẻ dám nghĩ, dám đi tận cùng bản ngã."

Trí tưởng tượng là một dạng tự do không thể giam cầm

Nhìn lại hành trình sáng tác của Bulgakov và số phận của Nghệ nhân và Margarita, tôi nhận ra một sự thật hiển nhiên nhưng thường bị lãng quên: Người ta có thể nhốt một thân thể vào bốn bức tường căn hầm tối, nhưng không một ai, không một thế lực nào có thể bỏ tù tâm trí của một nhà văn.

Trí tưởng tượng chính là đôi cánh ẩn hình giúp con người vượt thoát thực tại. Khi Bulgakov viết về những chuyến bay của Margarita, về những cuộc trò chuyện giữa Chúa và Quỷ, ông đã tự tạo ra một vũ trụ của riêng mình – nơi ông làm luật, nơi ông phán xét và nơi ông được sống trọn vẹn nhất với cái tôi nghệ thuật. Đó không phải là sự trốn chạy thực tại (escapism), mà là hành động phản kháng mạnh mẽ nhất đối với thực tại.

Sách và đời: Chúng ta có đang tự đốt đi “bản thảo” của chính mình?

Bước ra khỏi không gian huyền ảo của Matxcơva thế kỷ trước, tôi nhìn lại cuộc sống của chính mình và của những người trẻ xung quanh trong thế kỷ 21 này. Chúng ta tự hào rằng mình đang sống trong một kỷ nguyên tự do, không còn những hàng rào kiểm duyệt khắt khe như thời của Bulgakov. Nhưng hãy thành thật với lòng mình: Chúng ta có thực sự tự do?

Hàng rào từ những thuật toán và định kiến: Chúng ta lướt mạng xã hội mỗi ngày, để tư duy của mình bị định hình bởi những con số lượt thích, lượt chia sẻ. Chúng ta sợ khác biệt, sợ bị phán xét, sợ hãi những cái nhíu mày của đám đông mạng.

Sự tự kiểm duyệt vô hình: Đã bao nhiêu lần bạn nảy ra một ý tưởng điên rồ, một giấc mơ nghệ thuật bay bổng, rồi tự tay dập tắt nó vì nghĩ “nó không thực tế”, “nó không kiếm ra tiền”? Đó chính là lúc bạn đang tự tay ném bản thảo của đời mình vào lò lửa.

Nỗi sợ hãi tự do: Tự do rất đáng sợ, vì nó đi kèm với trách nhiệm và sự cô độc. Người ta thà chọn sống trong một cái lồng an toàn, quen thuộc còn hơn là phải tự mình sải cánh bay vào khoảng không vô định như Margarita.

Lời kết cho một hành trình thức tỉnh tâm thức

Đêm đã về sáng. Ly cà phê trên bàn đã cạn, chỉ còn lại vệt đen cô đặc dưới đáy cốc. Tôi khép lại cuốn sách Nghệ nhân và Margarita, nhưng những âm hưởng của nó vẫn còn vang vọng mãi trong lồng ngực. Tiếng cười ngạo nghễ của Woland, tiếng chổi bay trong đêm của Margarita, và gương mặt trầm tư của Nghệ nhân… tất cả như đang nhắc nhở tôi về giá trị của việc làm một con người trọn vẹn.

Cuốn sách của Bulgakov có thật. Nỗi đau của ông là thật. Và sự thức tỉnh bên trong tôi lúc này cũng là thật. Tôi tin rằng, mỗi chúng ta đều đang giữ trong tay một bản thảo của riêng mình – đó có thể là một bài tản văn chưa ai đọc, một bức tranh chưa kịp vẽ, hay đơn giản là một lối sống khác biệt mà ta chưa dám thử. Đừng để nỗi sợ hãi thiêu rụi nó. Hãy cứ tưởng tượng, hãy cứ bay bổng và hãy cứ giữ cho ngọn lửa sáng tạo bên trong mình không bao giờ tắt. Vì suy cho cùng, tài sản duy nhất không ai có thể tước đoạt khỏi bạn, chính là sự tự do trong tâm tưởng.