Too Loud a Solitude: Viên ngọc quý của văn học Séc

Too Loud a Solitude (Quá ồn ào một sự cô đơn) là tiểu thuyết văn học hiện đại mang tính triết học, hiện sinh và văn học Đông Âu của tác giả Bohumil Hrabal (Cộng hòa Séc), được sáng tác khoảng năm 1976 và xuất bản chính thức vào năm 1989.

Dường như ai cũng có những ngày không mệt vì công việc, mà mệt vì phải tỏ ra mình vẫn ổn. Thành phố vẫn đông như mọi khi, chỉ có lòng tôi là thưa vắng. Tôi mở cánh cửa phòng trọ, đặt chiếc ba lô xuống sàn, rồi ngồi thật lâu bên khung cửa sổ. Đúng lúc ấy, một làn hương ngọc lan theo gió khẽ ghé qua. Tôi chợt nhận ra, có những điều không cần cất lời cũng đủ khiến một trái tim đang rạn vỡ dịu lại.

Khi lật mở từng trang sách của Hrabal, tôi không chỉ đọc một câu chuyện; tôi đang bước vào một không gian ngập tràn mùi giấy cũ, mùi hoen rỉ của thời gian và thứ ánh sáng lấp lánh của tư tưởng nhân loại được cứu chuộc từ những hố rác sâu thẳm.

Không gian cô độc đầy tính nghệ thuật của Haňťa bên chiếc máy ép cũ kỹ và vương quốc sách của riêng mình. (Nguồn ảnh: Tranghay.com)

Hầm tối tăm và thứ ánh sáng cứu chuộc của chữ nghĩa

Tôi luôn tin rằng mỗi nhà văn lớn đều sở hữu một mật mã không gian riêng. Với Kafka, đó là những lâu đài mê cung không lối thoát hay những công sở ngột ngạt. Với Bohumil Hrabal, trong tác phẩm này, đó là một hầm thủy lực nén giấy vụn. Một không gian chật hẹp, ẩm ướt, đầy ruồi nhặng và chuột bọ, nhưng lại là nơi trú ngụ của một trong những tâm hồn tự do nhất lịch sử văn chương: Haňťa.

Hanta – Kẻ hủy diệt vô tội và vị linh mục của những trang sách nát

Suốt ba mươi lăm năm, Haňťa làm một công việc nghịch lý đến tận cùng: ép những cuốn sách quý, những bức tranh nghệ thuật thành những khối vuông để tái chế. Ông là kẻ hủy diệt, nhưng trớ trêu thay, ông cũng là người tình thủy chung duy nhất của chúng. Cứ mỗi lần một tác phẩm của Goethe, Schiller hay Nietzsche bị ném xuống hầm, Haňťa lại nhặt lấy, phủi bụi, đọc say sưa và giấu chúng vào lòng như ôm ấp những báu vật thiêng liêng.

Tôi nhìn thấy ở Haňťa hình bóng của một vị linh mục đang cử hành những thánh lễ thầm lặng. Giữa dòng chảy tàn nhẫn của một xã hội công nghiệp hóa, nơi người ta coi tri thức cũ là rác thải, người đàn ông cô độc ấy đã dùng chính cuộc đời mình để làm một bộ lọc văn hóa. Ông không cô đơn trong căn hầm ấy. Làm sao có thể cô đơn khi xung quanh ông luôn có Hegel mỉm cười, có Kant dạo bước, và có cả Jesus cùng Lao Tử song hành?

Chính cái nền cảnh tối tăm, nồng nặc mùi bia rẻ tiền và mực in ấy lại là nơi phóng chiếu thứ ánh sáng rực rỡ nhất của tư tưởng. Hrabal đã kiến tạo nên một huyền thoại hiện đại: tri thức không cứu rỗi con người từ những đền đài nguy nga, mà nó cứu chuộc chúng ta từ ngay dưới đáy bùn xã hội.

Nghệ thuật của sự phá hủy mang tính hoài thai

Trong thế giới của Too Loud a Solitude, việc ép giấy không đơn thuần là sự hủy hoại. Qua cái nhìn đầy tính thi vị và say đắm của nhân vật, mỗi khối giấy ép ra là một tác phẩm nghệ thuật. Haňťa xếp vào giữa khối giấy một cuốn sách mở sẵn ở một trang thơ đẹp, bọc ngoài bằng những bức tranh sao chép của các danh họa bậc thầy như Rembrandt hay Van Gogh.

Đó là một hành vi phản kháng đầy thẩm mỹ. Một sự hòa phối giữa cái thanh cao và cái tục lụy, giữa sự tàn bạo của chiếc máy ép và sự mềm mại của những dòng chữ. Hrabal viết về sự phá hủy nhưng lại gợi lên một cảm giác hoài thai mãnh liệt. Những cuốn sách có thể bị nghiền nát về mặt vật lý, nhưng tư tưởng chứa đựng trong chúng thì bất tử, chúng hòa vào máu thịt, vào hơi thở của Haňťa, biến ông thành một “kẻ uyên bác ngoài ý muốn”.

Tiếng vọng từ Praha: Phong cách “Bafla” và chất thơ trong hiện thực tàn nhẫn

Văn học Séc luôn có một dòng chảy ngầm rất đặc trưng: sự tự giễu và cái nhìn hài hước đen tối trước những bi kịch lớn lao. Nếu Jaroslav Hašek dùng tiếng cười châm biếm trong Chuyện anh lính Svejka, thì Bohumil Hrabal lại nâng tầm những chất liệu đời thường, thô tháp thành một thứ tôn giáo thẩm mỹ độc nhất vô nhị bằng phong cách viết “Pábitelé” (những kẻ ba hoa đầy mộng mơ) hay lối độc thoại liên hồi vô tận.

Praha chiều buông, chuông ngân qua mái ngói,
Gió lật từng trang sách cũ giữa hoàng hôn.
Có người lặng lẽ đi qua đời rất vội,
Chỉ giữ trong tim vài con chữ còn thơm.

Giữa tiếng máy gầm và những mùa tro bụi,
Một tâm hồn vẫn cúi xuống nhặt điều thiêng.
Bởi có những cuốn sách chưa từng biết chết,
Chỉ hóa thành ánh sáng giữa đêm riêng.

Nếu một ngày phố xá quên lời gió kể,
Xin mở một trang sách để lắng nghe.
Biết đâu trong khoảng lặng của nhân gian ấy,
Một linh hồn sẽ nở như đóa hoa khuya.

Thanh âm của một sự cô đơn quá đỗi ồn ào

Tiêu đề tác phẩm là một nghịch lý tuyệt đẹp: Too Loud a Solitude. Làm sao một sự cô đơn lại có thể ồn ào? Nhưng khi ta chìm sâu vào thế giới quan của Haňťa, ta sẽ hiểu rằng sự im lặng của thế giới bên ngoài chỉ càng làm khuếch đại những thanh âm bên trong tâm tưởng. Đó là tiếng reo hò của các ý niệm, tiếng tranh luận của các triết gia, tiếng lật trang của hàng vạn cuốn sách cổ vang lên không ngừng nghỉ trong tâm trí nhân vật.

Tôi cảm nhận được cấu trúc câu từ của Hrabal tựa như một dòng sông đang mùa lũ. Ông không dùng nhiều dấu chấm câu để ngắt mạch. Các câu văn kéo dài, tràn trề, cuốn theo cả những suy tưởng triết học lẫn những chi tiết trần trụi của đời sống hằng ngày. Đó là một lối viết say sưa, một thứ văn chương được viết ra dưới sự kích thích của men bia và niềm đam mê chữ nghĩa cuồng nhiệt. Sự ồn ào ấy chính là sự giàu có của một thế giới nội tâm từ chối thỏa hiệp với thực tại cằn cỗi.

Điệu vũ giữa Jesus và Lao Tử

Một trong những phân đoạn lộng lẫy và giàu tính gợi hình nhất cuốn sách là sự so sánh liên tục giữa Jesus và Lao Tử. Haňťa nhìn thấy hai biểu tượng lớn của tư tưởng Đông – Tây hiện hình qua những khối giấy vụn:

Jesus: Hiện thân của sự tiến bước mãnh liệt, một chàng trai trẻ đầy khát vọng thay đổi thế giới, chấp nhận bi kịch và cái chết trên thập tự giá để hoàn thành sứ mệnh.

Lao Tử: Hiện thân của sự vô vi, một người già tĩnh lặng ngồi bên dòng sông, thuận theo tự nhiên, thấu hiểu rằng đỉnh cao của sự tồn tại chính là sự rút lui và tan chảy vào hư không.

Hrabal không ca ngợi bên nào hơn bên nào. Ông đặt họ cạnh nhau trong một điệu vũ tâm tưởng hài hòa. Sự cô đơn của Haňťa chính là điểm giao thoa giữa hai tư tưởng ấy: ông vừa mang gánh nặng của một vị cứu thế đối với những cuốn sách (như Jesus), lại vừa mang tâm thế của một kẻ ẩn sĩ thấu thị hồng trần, bình thản nhìn thế sự vần xoay (như Lao Tử). Chất thơ lai triết học này làm cho cuốn sách vượt thoát khỏi biên giới của một câu chuyện chính trị hay xã hội thông thường, chạm đến tầm vóc của một dụ ngôn nhân sinh vĩnh cửu.

Bản cáo trạng cho thời đại cơ khí và nỗi hoài niệm những giá trị cũ

Too Loud a Solitude không chỉ là câu chuyện của một cá nhân; nó là tiếng nấc nghẹn của một nền văn hóa khi phải đối mặt với sự chuyển giao tàn nhẫn của thời đại. Hrabal viết cuốn sách này vào những năm 1970, giai đoạn mà sự kiểm duyệt và tư duy rập khuôn đang đè nặng lên đời sống tinh thần của đất nước Séc.

Chiếc máy ép khổng lồ ở Bubny và cái chết của tính nhân bản

Bi kịch của Haňťa lên đến đỉnh điểm khi ông đến thăm nhà máy xử lý phế liệu mới ở Bubny. Ở đó, không còn những căn hầm tối ấm áp, không còn những người công nhân vừa làm việc vừa trò chuyện với sách. Thay vào đó là một chiếc máy ép khổng lồ, hoạt động với công suất gấp trăm lần chiếc máy cũ của ông. Điều đáng sợ hơn cả là những người vận hành chiếc máy ấy: những thanh niên trẻ tuổi, đeo găng tay sạch sẽ, uống sữa thay vì uống bia, và nhìn những cuốn sách bị nghiền nát với một sự dửng dưng tuyệt đối.

Họ không biết, và cũng không cần biết bên trong những trang giấy kia chứa đựng điều gì. Họ là sản phẩm hoàn hảo của một thời đại kỹ trị, nơi hiệu suất được đặt lên trên hết và cảm xúc bị xem là một thứ lỗi hệ thống.

Tôi đã rùng mình khi đọc đến đoạn này. Chiếc máy ép ở Bubny không chỉ ép sách; nó đang ép phẳng sự đa dạng của tâm hồn con người. Nó biến thế giới thành một khối vuông đồng nhất, nhẵn nhụi nhưng vô hồn. Haňťa nhận ra mình đã trở thành một sinh vật tiền sử lỗi thời, một kẻ lạc loài trong chính thế giới mà ông từng thuộc về.

Sự lựa chọn cuối cùng: Hòa tan vào vương quốc của những trang sách

Khi nhận ra mình sắp bị thay thế, khi biết rằng căn hầm yêu dấu và chiếc máy ép cũ kỹ của mình sẽ rơi vào tay kẻ khác, Haňťa đã đưa ra một quyết định vừa bi thảm vừa lộng lẫy. Ông không chịu đầu hàng trước thời đại mới. Ông chọn cách bước vào lòng chiếc máy ép của chính mình, ôm chặt lấy cuốn sách của Novalis, và để mình được ép thành một khối với những trang giấy cổ.

Cái chết của Haňťa không phải là một sự tự sát hèn nhát; đó là một hành động tuẫn tiết vì nghệ thuật. Ông đã chọn hòa làm một với thứ mà ông đã dành cả đời để bảo vệ và yêu thương. Ông từ chối sống trong một thế giới không còn chỗ cho sự lãng mạn, không còn chỗ cho những kẻ cô độc uyên bác. Haňťa đã tan vào sách, hay nói đúng hơn, sách đã đón ông về với vương quốc vĩnh hằng của chúng, nơi không có tiếng gầm rú của những chiếc máy cơ khí vô tri, chỉ có sự im lặng thiêng liêng của những tư tưởng bất tử.

Tại sao tác phẩm này là viên ngọc quý tối thượng của văn học Séc?

Văn học thế giới đã sản sinh ra biết bao tác phẩm đồ sộ về thân phận con người, nhưng hiếm có cuốn sách nào có thể gói gọn cả một vũ trụ tinh thần bao la trong một dung lượng khiêm tốn như Too Loud a Solitude. Cuốn sách này xứng đáng được xem là viên ngọc quý của văn học Séc vì nhiều lý do sâu xa.

Sự kết tinh trọn vẹn tinh thần Praha

Praha – thành phố của những đỉnh tháp vàng, của những ngõ hẻm uốn lượn đầy sương mù và những câu chuyện huyền bí. Tinh thần của Praha là gì nếu không phải là sự đan xen giữa cái thực và cái ảo, giữa nỗi u uất sâu thẳm và sự lạc quan tếu táo? Hrabal đã chắt lọc trọn vẹn cái “hương vị Praha” ấy vào tác phẩm.

Đọc sách, ta như ngửi thấy mùi phù sa của dòng sông Vltava, mùi mạch nha từ những quán bia cổ, và cái không khí u trầm nhưng đầy quyến rũ của một Trung Âu đầy biến động. Tác phẩm là một tấm gương phản chiếu tâm hồn Séc: một tâm hồn không bao giờ bị khuất phục bởi bạo lực hay sự thô bạo, bởi vì họ luôn biết cách tìm thấy sự tự do tự tại trong chính ốc đảo tinh thần của mình.

Sức mạnh chữa lành của văn chương vị nghệ thuật

Trong một thời đại mà con người dễ dàng bị cuốn đi bởi những giá trị hời hợt, nhanh chóng, Too Loud a Solitude như một khoảng lặng cần thiết để ta soi chiếu lại chính mình. Cuốn sách khẳng định một chân lý giản dị nhưng vĩ đại: văn chương và nghệ thuật không phải là những thứ trang trí xa xỉ. Chúng là cứu cánh, là dưỡng chất tối thượng để duy trì tính người trong những hoàn cảnh ngặt nghèo nhất.

Tôi tự hỏi, nếu một ngày nào đó thế giới của chúng ta cũng bị bọc phẳng bởi những thuật toán và những cỗ máy AI vô cảm, liệu có còn những Haňťa nào thầm lặng dưới những căn hầm để nhặt nhạnh từng mảnh vỡ của cái đẹp? Cuốn tiểu thuyết của Hrabal không chỉ là một hoài niệm về quá khứ, nó là một lời cảnh tỉnh cho tương lai.

Từ căn hầm của tâm hồn

Too Loud a Solitude khép lại nhưng dư vị của nó thì còn mãi như một thứ tiếng vang trầm buồn trong lòng độc giả. Bohumil Hrabal đã viết cuốn sách này bằng cả cuộc đời trải nghiệm của mình – ông cũng từng làm công việc ép giấy vụn, từng sống giữa những tầng lớp dưới đáy của xã hội để thấu cảm và chưng cất nên thứ văn chương lộng lẫy này.

Đây không phải là một cuốn sách dành cho tất cả mọi người. Nó chỉ dành cho những ai đã từng cảm thấy mình lạc lõng giữa đám đông, những ai từng tìm thấy niềm an ủi tối thượng nơi những trang giấy úa màu, và những ai tin rằng cái đẹp và tư tưởng có một quyền năng tối thượng vượt lên trên mọi sự hủy diệt của thời gian.

Nếu bạn chưa từng đọc Too Loud a Solitude, hãy tìm kiếm nó. Hãy lật mở nó vào một đêm trời mưa, bên một tách trà ấm hoặc một ly bia lạnh. Để rồi bạn sẽ thấy, trong sự im lặng tịch mịch của căn phòng, có một sự cô đơn quá đỗi ồn ào và lộng lẫy đang bắt đầu cất tiếng hát

Có nên đọc không?

Rất nên nếu bạn yêu những cuốn sách khiến người đọc phải dừng lại để suy ngẫm sau mỗi vài trang. Đây không phải là tác phẩm đọc nhanh để giải trí, mà là cuốn sách dành cho những ai muốn đối thoại với chính mình.